Avtomobillərin daimi uçotdan çıxarılması (çıxdaş edilməsi) prosesi, təkcə inzibati bir prosedur deyil, həm də ölkənin ekoloji dayanıqlığı və yol təhlükəsizliyi strategiyasının fundamental elementidir.
Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, nəqliyyat vasitəsinin daimi uçotdan çıxarılması onun bir daşınar əmlak kimi yol hərəkətində iştirak hüququnun ləğv edilməsi və dövlət reyestrindən silinməsi prosesidir.
Bu prosedur əsasən "Yol hərəkəti haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə tənzimlənir. Nəqliyyat vasitəsi tamamilə istifadəyə yararsız olduqda, bərpası qeyri-mümkün və ya iqtisadi cəhətdən səmərəsiz sayıldıqda, habelə könüllü utilizasiya proqramına təqdim edildikdə bu proses qaçılmaz olur.
Nəqliyyat vasitəsinin "ölü çəki" kimi qeydiyyatda qalması mülkiyyətçi üçün həm hüquqi, həm də maliyyə öhdəlikləri yaradır.
Eyni zamanda, bu cür nəqliyyat vasitələri dövlət statistikasında "aktiv park"ın tərkib hissəsi kimi göründüyündən, ölkənin nəqliyyat strategiyasının planlaşdırılmasında yanlış göstəricilərə yol aça bilir. Çıxdaş prosesi mülkiyyətçini aşağıdakı risklərdən qoruyur:
1. Hüquqi Məsuliyyət: Nəqliyyat vasitəsi fiziki olaraq mövcud olmasa da, onun nömrə nişanları və ya sənədləri kənar şəxslərin əlinə keçərək qanunsuz əməllərdə istifadə oluna bilər. Rəsmi çıxdaş bu riski sıfıra endirir.
2. Vergi və cərimə öhdəlikləri: Avtomobilin texniki baxışdan keçməməsi və ya sığorta müqaviləsinin bağlanmaması ilə bağlı avtomatik cərimələrin yaranmasının qarşısını alır.
3. Mülkiyyət hüququnun tənzimlənməsi: Vərəsəlik və ya satış əməliyyatları zamanı yarana biləcək mürəkkəblikləri aradan qaldırır.
BDYPİ tərəfindən müəyyən edilmiş qaydalara əsasən, nəqliyyat vasitəsinin uçotdan çıxarılması dörd əsas mərhələdən keçir.
| Mərhələ | İcra olunan hərəkətlər | Nəticə |
|---|---|---|
| Müraciət | Mülkiyyətçi və ya nümayəndənin BDYPİ-yə ərizə ilə müraciəti | Qeydiyyatın başlanması |
| Sənədlərin təqdimi | Şəxsiyyət vəsiqəsi, Qeydiyyat şəhadətnaməsi , nömrə nişanlarının verilməsi | Hüquqi identifikasiya |
| Təhvil vermə | Nəqliyyat vasitəsinin (və ya qalıqlarının) müayinəsi | Texniki təsdiq |
| Arayışın alınması | Dövlət reyestrindən silinmə barədə rəsmi sənədin verilməsi | Prosesin tamamlanması |
Müraciət mərhələsində mülkiyyətçinin kimliyi və nəqliyyat vasitəsi üzərindəki hüquqları yoxlanılır.
Təcrübədə elə hallar mövcuddur ki, nəqliyyat vasitəsinin sənədləri (qeydiyyat şəhadətnaməsi) itmiş olur və ya avtomobil özü tamamilə məhv olmuşdur (məsələn, yanğın, təbii fəlakət və ya illər öncə sökülüb yox olması). Belə vəziyyətlərdə standart prosedurdan kənar, xüsusi hüquqi addımlar atılmalıdır.
Əgər nəqliyyat vasitəsinin qeydiyyat şəhadətnaməsi və ya dövlət nömrə nişanları itibsə, mülkiyyətçi ilk növbədə bu barədə BDYPİ-yə rəsmi məlumat verməlidir. Bu zaman proses aşağıdakı ardıcıllıqla icra edilir:
- Təhqiqat və yoxlama: Nömrə nişanlarının və ya sənədlərin hər hansı cinayət işində istifadə olunub-olunmadığı yoxlanılır.
- İzahatın verilməsi: Mülkiyyətçi sənədlərin itirilmə şəraiti barədə yazılı izahat təqdim edir.
- Arxiv məlumatları: Avtomobilin texniki göstəriciləri BDYPİ-nin mərkəzi məlumat sistemi (MMS) vasitəsilə bərpa edilir.
Bəzən vətəndaşların adında "kağız üzərində" qalan, lakin faktiki olaraq illər əvvəl metal qırıntısına çevrilmiş maşınlar olur. Belə maşınların çıxdaş edilməsi üçün mülkiyyətçi müvafiq ərazi üzrə yol polisi bölməsinə müraciət edərək nəqliyyat vasitəsinin istismara yararsız halda məhv olduğunu bəyan etməlidir. Əgər avtomobil bir qəza nəticəsində məhv olubsa, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin və ya müvafiq sığorta şirkətinin arayışı əsas sənəd kimi qəbul edilir.
| Hal | Tələb olunan xüsusi sənəd | İcraçı orqan |
|---|---|---|
| Yanğın nəticəsində məhv olma | Yanğın təhlükəsizliyi aktı | FHN |
| Təbii fəlakət | Müvafiq komissiyanın rəyi | Yerli İcra Hakimiyyəti |
| Sənədlərin itirilməsi | İtirmə barədə elan və ya arayış | DİN / BDYPİ |
Avtomobilin rəsmi icazə olmadan, qeyri-qanuni "metal-qəbulu" məntəqələrində sökülməsi ekoloji cinayət hesab oluna bilər. Xüsusilə, avtomobilin tərkibindəki ağır metalların, turşuların (akkumulyatordan) və köhnə yağların torpağa və ya suya axıdılması ciddi cərimələrə səbəb olur. Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsinə əsasən, ətraf mühitin tullantılarla çirkləndirilməsinə görə fiziki şəxslər üçün 600 manatdan 1000 manatadək, hüquqi şəxslər üçün isə daha yüksək məbləğlərdə cərimələr nəzərdə tutulmuşdur.
Nəqliyyat vasitəsinin satılmasına baxmayaraq, onun daimi uçotdan çıxarılmaması və ya yeni mülkiyyətçinin adına keçirilməməsi ("etibarnamə ilə satış"ın fəsadları) mülkiyyətçi üçün gözlənilməz cərimələrin yaranmasına səbəb olur. Yeni qaydalara görə, avtomobilin istismarı dayandırıldıqda mülkiyyətçi müəyyən edilmiş müddət ərzində (adətən 10 gün) BDYPİ-ni məlumatlandırmalıdır.
Yenilənib: 04 Fevral 2026 · Mənbə: AvtoStop redaksiyası
