Köhnə qaydada vətəndaşlar artıq ödənilmiş cərimənin geri qaytarılması üçün uzun məhkəmə proseslərinə və parçalanmış bürokratik kanallara etibar etməli idilər; yeni qaydalar isə 20 günlük qaytarılma müddəti, 5 illik iddia müddəti və vahid elektron müraciət mexanizmi təqdim edir.
2025-ci ilə qədər vahid prosedur yox idi
İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 150-ci maddəsi əvvəllər yalnız cərimənin ödənilməsi qaydalarını, vaxtlarını, gecikdirmə cəzalarını və məcburi icra prosedurlarını tənzimləyirdi (maddə 150.1–150.14). Cərimənin qaytarılmasına aid heç bir müddəa yox idi. Bu, ciddi hüquqi boşluq yaradırdı: artıq ödəmə edilmiş, ləğv olunmuş qərar üzrə ödənilmiş və ya səhvən köçürülmüş cərimə məbləğlərinin geri qaytarılması üçün konkret hüquqi əsas, müəyyən edilmiş orqan və standart prosedur mövcud deyildi.
Köhnə sistemdə vətəndaşların istifadə edə biləcəyi vasitələr aşağıdakılardan ibarət idi:
- Şikayət mexanizmi (İXM, maddə 128–136): İnzibati tənbeh qərarından 10 gün ərzində yuxarı səlahiyyətli orqana və ya məhkəməyə şikayət vermək mümkün idi. Qərar ləğv edilsə belə, cərimənin faktiki qaytarılması üçün konkret mexanizm və müddət nəzərdə tutulmurdu.
- Məhkəmə yolu: Vətəndaş inzibati məhkəməyə müraciət edərək artıq ödənilmiş məbləğin qaytarılmasını tələb edə bilərdi. Bu, uzun müddət tələb edən, baha başa gələn tam məhkəmə prosesi demək idi.
- Vergi Məcəlləsi çərçivəsində qaytarılma (yalnız vergi cərimələri üçün): Vergi Məcəlləsinin 87-ci maddəsi artıq ödənilmiş vergilərin, faizlərin və maliyyə sanksiyalarının qaytarılmasını tənzimləyirdi — 45 gün ərzindəqaytarılma, 5 illik müraciət müddəti, gecikdirmə halında gündəlik 0,1% faiz hesablanması. Lakin bu qaydalar yalnız Dövlət Vergi Xidməti vasitəsilə ödənilmiş vergi xarakterli məbləğlərə şamil olunurdu və yol hərəkəti, ictimai asayiş, ekoloji və digər inzibati cərimələrə aid deyildi.
- Ümumi mülki hüquq müdafiəsi: Əsassız varlanma prinsipləri əsasında iddia qaldırmaq nəzəri olaraq mümkün, lakin praktikada çətin və nadir istifadə olunan vasitə idi.
2025-ci il 24 iyun tarixində Prezident İlham Əliyev İnzibati Xətalar Məcəlləsinə dəyişikliklər haqqında qanunu imzaladı; qanun 1 avqust 2025-ci il tarixindən qüvvəyə mindi. Bu qanunla maddə 150.17 əlavə edildi: "İnzibati cərimələrin qaytarılması qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən edilir." Qanun Nazirlər Kabinetinə qaydaların hazırlanması üçün 6 ay vaxt verdi.
2026-cı il martın 11-də Baş nazir Əli Əsədov "İnzibati cərimələrin qaytarılması Qaydası"-nı təsdiqləyən qərarı imzaladı. Bu qaydalar aşağıdakı əsas müddəaları müəyyən edir:
Qaytarılma əsasları dörd halda yaranır: birincisi, cərimə qərar və ya elektron qərarda göstərilən məbləğdən artıq ödənildikdə; ikincisi, şikayət və ya protest əsasında cərimə qərarı ləğv edilmiş və ya dəyişdirilmişdirsə (cərimə əvvəlcədən ödənilmişdirsə); üçüncüsü, benefisiar və büdcə təsnifat kodu səhv göstərildiyi üçün cərimə niyyətində olmayan ödəniş dövlət büdcəsinə daxil olduqda; dördüncüsü, barəsində inzibati icraat aparılmayan şəxsin adından cərimə ödənildikdə.
Müraciət qaydası və müddətlər: İnzibati icraat aparılmış şəxs və ya cəriməni ödəmiş şəxs yazılı və ya elektron formada müraciət edir. Qaytarılma 20 gün ərzində həyata keçirilməlidir. Müraciət hüququ cərimənin ödənildiyi tarixdən 5 ilərzində qüvvədədir. Cərimə dövlət büdcəsindən və ya qərarı çıxarmış səlahiyyətli orqanın hesablarından qaytarılır. Qaydalar həm cərimənin özünü, həm də hesablanmış dəbbə pulunu əhatə edir.
Eyni qanunvericilik paketi ilə İnzibati Xətalar Məcəlləsinə 45-1 və 45-2-ci maddələr əlavə edilərək "İCMAL" məlumat sistemi yaradıldı. Bu mərkəzləşdirilmiş elektron sistem bütün inzibati xəta protokollarına və qərarlarına unikal nömrə verir, cərimələrin yığılmasını və dövlət büdcəsinə köçürülməsini real vaxt rejimində izləyir. İCMAL sistemində unikal nömrə verilmədən heç bir cərimə qərarı icra oluna bilməz (maddə 45-1.3). Dövlət büdcəsinə yığılan cərimələrin 5%-isistemin saxlanılmasına ayrılır.
Bu sistem köhnə qaydanın ən böyük problemini , mərkəzləşdirilmiş uçotun olmamasını həll edir. İndi hər ödəniş, hər qərar və hər ləğvetmə vahid sistemdə qeydiyyata alınır, bu da qaytarılma müraciətlərinin yoxlanılmasını əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırır.
2025–2026-cı il islahatları Azərbaycan inzibati hüququnda əhəmiyyətli boşluğu aradan qaldırdı. Köhnə sistemin fundamental problemi ondan ibarət idi ki, dövlət orqanları vətəndaşlardan cərimə yığmaq üçün geniş mexanizmlərə malik olduğu halda, səhvən və ya artıq yığılmış məbləğlərin qaytarılması üçün analoji mexanizm yaratmamışdı.
5 illik müraciət müddəti ümumi mülki iddia müddətindən (3 il) uzundur. Bu vətəndaşların xeyrinə olan mühüm yeniliklərdir. İCMAL sisteminin tətbiqi isə yalnız qaytarılma prosesini deyil, bütövlükdə inzibati cəza sisteminin şəffaflığını artırır. Lakin Nazirlər Kabinetinin qaydası təyin olunmuş 6 aylıq müddətdən təqribən 2 ay gec , 2026-cı il martın 11-də təsdiqlənib ki, bu da keçid dövründə hüquqi boşluğun davam etdiyini göstərir.
Yenilənib: 11 Mart 2026 · Mənbə: AvtoStop redaksiyası
